Bir tuhaf oldu seçtiklerimiz geçtiklerinde koltuklarına. Bir zamanlar omzumuz varken, şimdi dosyalar sıkıştırıyorlar koltuk altlarına ve üzerinde yüzmek istiyorlar koltuklarıyla, oynamak istiyorlar medeniyetimizin başyapıtlarıyla.

Bir kalp bir taşa nasıl bu kadar yakınlaşır, bir yakınlaşma yıkılmakta olan geçmişimize nasıl bu denli ağır ve adice duygular taşır. Şaşırdıklarının farkında olup aşırdıklarıyla övünen ve “sabrın taş işçilerine” ihanet eden bu kalpsizleri durduramayan kimliğimiz, çok yakında hesap soracak bizden. Ellerimiz ki yine başlarımızın arasındayken.

Bugün ne yazık ki barajlar altında kalsın diye antik kentlerimiz hummalı çalışmalar yapılıyor kapalı kapılar ardında. Ardına kadar kapalı olsa ne fayda, ellerini ceplerine sokamıyorlar, fazlasıyla doldurdular galiba. Barajlar kurulurken öykümüzü yazdığımız hatıralara, garajlar fark ediliyor içi baraj imzası dolu son model arabalarla. Ve sular üstünden geçiyor kapatmak için anılarımızı fotoğraf ve kitap dolusu külliyatlara. İstemiyorlar ayakta kalsın ve dokunalım kendimize birazcık daha. İstemiyorlar apartman dairelerinde oturma samimiyetini yoksa villasız bir araba nasıl anlam katabilir zengin sofrasına..!

Bugün ne yazık ki bir kez daha anlıyorum..!

Türkiye denilen bu kırmızı kuşaklı bakire; o kadar alımlı, o kadar el değmemiş ki, bu zamana kadar yediği içtiği ayrı gitmeyen insanoğlu bunu anladı ve bu oyuncak üzerinde köşe kapmaca oynamaya başladı. Her köşe bir kapmaca için müsaitti; her kapmacanın değeri o köşede ne kadar para izi olduğuyla ilintiliydi. Yaralanmaları göze almayacak körler bestelemeye başladı şarkımızı. Talan ederek binlerce yıldır aynı ürünü veren bahçelerimizi tüm dünyaya göstermeye başladılar farkımızı.

Bugün ne yazık ki bir kez daha ağlıyorum..!

Antik dertlerimiz olarak değişecek antik kentlerimizin adı. Tadı damağımızda kalacak kavuşmuşken ışığına Allianoi’nin. “Hadi bakmaya gidelim” diyemeyeceğiz Helen kokulu ve arkeolog nezaketi dokunmuş kadının saçındaki geçmişimize. Ellerinde oltalar göreceğiz adamların, balıklar yensin diye kırmızı şarabın yanında keyif niyetine. Oysa ölümsüz olacaktı hayat! Eğer dokunmasaydınız meze yaptığınız emeklerimize…

Bugün ne yazık ki bir kez daha yanılıyorum..!

Sadece bulmacalarda kalacağına inanmıyordum “mozaik” kelimesinin. Önümde koskoca Zeugma. Ve arkamda çözmeyi sonralara bıraktığım mozaik bulmaca. Çünkü daha haz veriyor kaybolmak, çözmek için benliğimi tarihin kollarında. Çünkü daha iyi anlıyorum “Ölü İskender”i… Konuşma imkânı olsa, bu topraklara adım atmazdı bir daha. Hem, onu sular altına gömenler teğet geçsin diye bu coğrafyayı, tahsis ederlerdi altına uçağını… Paralarıyla…

Bugün ne yazık ki bir kez daha yalvarıyorum..!

İnsanın, sahibi olduğu bir şeyi çalmasınlar diye yalvarması ne saçma. Nasıl bir açmaz içindeyiz ki kaçınılmaz oluyor yerine bir daha getiremeyeceğimiz Hasankeyf denilen büyük hatırayı gömerek sonsuzluğa. Elimize ne geçiyor elimizdekini bile bile kaybederek ve alışma duygusunu yaratarak O’nsuzluğa. Herkes dayanabilir ki dayanmıştır insanlık tarihinden beri susuzluğa. Ama Hasankeyf dayanamaz bu ihanete asla…

İstiyorum ki,

Allianoi pusular altında kalmasın, bu sular altında kalmasın Hasankeyf keyfe keder zihinlerin isteklerine göre. Usul usul su almasın gemisi Zeugma’nın. En iyisi dönsün tüm kaptanlar evine, nasıl olsa bulurlar üç tarafı denizlerle çevrili ülkemde kendilerine göre bir bahane. Biz bin yıllardır elimizde var olanla yeşerdik, ne şerdik ne de şerefsiz yıkacak kadar kendi ellerimizle mirasımızı. Biz içimizde yaşayıp sızımızı, arızamızı gözyaşlarımızla çözüp hallettik. Biz sulayarak aynı gözyaşlarıyla bu toprakları, kimseler koparmasın diye dört tarafa kök saldık. Kaybetmek istemiyoruz miras davamızı. Ne olur sökmeyin bizi dibimizden, dökmeyin barajlarınızı evlerimizin üzerine.
Bizi öldürmeyin..!

Bugün ne yazık ki bir kez daha utanıyorum..!
Doğru olan yazdıklarımın hiçbir okumada merhem değeri kazanmayacağına…

ÜMİT KEMAL PARLAK

(ÜKP)

1. Fotoğraf; Niko Guido

Niko Guido ile ilgili Parkeoloji’de önceden yer alan yazı.

2. Fotoğraf, Hasankeyf.

3. Fotoğraf, Allianoi simgesi Nymphe heykeli.

4. Fotoğraf, Zeugma’nın ünlü mozaiği, Menad.

“Biluncuğum bak bugün ben ne yaptım… 

Aşağıdaki metni bir kitap için dizdim. Sonra dedim “Bilun’a yollayayım (öğrensin diye değil) baksın hep aklımda olduğunu görsün.

Sonra Samsat sular altında kaldı mı kalmadı mı bilemiyorum. Yani yazı ne zaman yazılmış bir fikrim yok. Aslında ben Atatürk barajını da Adıyaman’ı da gördüm eşim Adıyamanlı olduğu için… O kurak bölgenin içinde bir sahil kasabası havasında Atatürk barajı. Yelken yarışları vardı biz gittiğimizde. Ağustos ayında montla gezmemizi gerektirecek kadar rüzgarlıydı…

Ben bu tür şeyleri okuduğumda hem müthiş bir burukluk yaşıyorum hem de bir yandan seviniyorum. 

Burukluğumu bilirsin, tarihin sular altında kalması ne demek… Bir ülkeyi var eden, onun tarihidir, buna yürekten inanıyorum. Kültür ve tarihe eskisi kadar önem vermeyen politikalar yüzünden bugün kafasız gençlerle dolu ülkemiz, diye düşünüyorum.  

Bir yandan da oradaki eserlerin çıkarılıp sergilenmesi durumunda başlarına neler geleceğini düşünüyorum, mıncıklanan heykeller, ad kazınan taşlar, mermerler… Su altında dursalar hiç olmazsa doğaya yenilirler, insana değil, diye de düşünüyorum…  

Öf Biluncuğum, seni tanımayı istemenin ötesinde, bütün bunlara değer veren birisiyle oturup konuşmak özlemi de var içimde.

Yazı sana bir şey ifade ediyorsa, yani ilgini çekiyor ya da benim bilmediğim bir sonla bitmişse kullanmak istersen al sana hazır dizilmiş yazı )  

Bu işi seçtiğin ve severek kariyerini ilerlettiğin için seninle gurur duyuyorum.  

Sevgilerimle, Deniz”   

BİNLERCE YILLIK SAMSAT’IN SONU  

Şehrin girişinde kara yolları göstergesinde ilçenin son nüfusu yazılıydı: 2200! Ama gerçekçi bir vatandaş sıfırlardan birini karalamış, kalmış 220!  

Arkeologlar da sular altında kalacak tarihin mümkün olanını kurtarmak için harıl harıl çalışıyorlar…  

Geçmişi milattan önce 69 yılına dayanan, gerçekten tarihi bir kenttir Samsat… İlk göreli yirmi bir yıl olmuş, yani görmeyeli yirmi bir yıl geçmiş, Tanrı sizi, okuyanları inandırsın ki hani “Bıraktığım yerde duruyor.” derler ya, işte aynen öyle! Bıraktığım gibi duruyor yerinde!  

Adıyaman ilinin 39 kilometre güneydoğusunda, Fırat Nehri’ne bakan sırtlar üzerinde kurulu Samsat, 1960 yılında ilçe olduruldu ki ilinin en az nüfuslu il­çesidir. 338 kilometrekare, tek bucak içinde 17 köyü olan. Sekiz bin cana kadar çıkmıştır nüfusu!  

Bu kez, bir başka yönden, Fırat’a paralel bir top­rak yoldan, dağlar tepeler aşıp girdik Samsat’a sonra asıl girişli asfalt yola kıvrılıp, karayolları göstergesi önünde bir anı fotoğrafımı çektirdim. Son nüfus sayı­mı rakamı yazıyordu mavi üzerine beyaz, 2200. Ne ki sıfırlardan birisini karalamış gerçekçi bir vatandaş, nüfus 220 olmuş, gerçeğe hû!  

Milattan önce 69 yılında merkezi Samosata olan Kommagene Krallığı kuruldu; krallığın kurucusu I. Antiochos (Antiyokos)’tan sonra beş kral daha burada 141 yıl saltanat sürdü ve kurucu I. Antiochos, namım kalsın diyerek Nemrut Dağı’na bir mezar yaptırdı, bir anıt mezar ki hâlâ ayakta heykelleriyle!   Ve nasıl bir malzeme kullanmışlar ki taa o yıldan bu yıla ayakta kalmış önemli bir bölümü, Gerger ve Samsat kalelerinin, eski Samosata ve Araplar devrinden Sumeysat!  Osmanlı çağında çevre, Samsat merkez olmak üzere 5 sancaklı (vilayet) Dulkadir Beylerbeyliği’ne bağlı sancaklardan birisi olmuş Samsat…  

Türkiye Cumhuriyeti’nin bu yirmi yaşındaki delikanlı ilçesi Atatürk Barajı’nın oluşturacağı göl altında kalacak yakın bir gelecekte! Kalesiyle, meyve ağaçlarıyla, dağlarıyla, tepeleriyle ol nedenle uzun zamandır çivi çakılmamıştır Samsat’a ve rivayet olunur kim, halk iyi para almıştır kamulaştırmadan, yakınma pek yoktur ve şimdi sessiz, sakin, elbette yine de üzgün, son ve kesin göç gününü beklemektedir ve devlet yepyeni, çağsal bir yeni Samsat kuracaktır, anıları olmayan bir Samsat; göç günü doğan bebekler bile anımsamayacaktır, bu yıllar yılı tava sapı gibi hiçbir gelişme göstermeyen küçücük ilçeyi kendi gidecek ismi kalacak yadigâr…  

Arkeoloji uzmanları, harıl harıl çalışmaktadır tarih tastamam sular altında kalmasın diye… 

Fikret OTYAM

Ey Samandağ Samandağ

Antalya Müzesi 28 Mart 1919 yılında öğretmen Süleyman Fikri Erten tarafından 1. Dünya Savaşı’ndan sonra bölgeye gelen işgal güçlerinin yağmasından kurtarılan eserlerin korunması amacıyla kuruldu. İlk olarak Kaleiçi’nde bulunan Aleaddin Camii’nde daha sonra da Yivli Minare’de yer alan müze 1972 yılında Konyaaltı’nda yer alan bugünkü binasına taşındı. Antalya Müzesi bugün 30.000 metrekareye yayılan bir alanda 14 sergi salonu, heykel ve bazı eserlerin sergilendiği açık hava galerileri ve bahçeden oluşmaktadır.

İnsanlık tarihine kesintisiz tanıklık etmiş Anadolu topraklarının en zengin geçmişe sahip köşelerinden biri olan Antalya Bölgesi’nin sınırları içinde yer alan üç antik kültür bölgesinden Likya, Pamphilya ve Pisidia’nın önemli bir bölümü Antalya Müzesi’nin sorumluluk alanını oluşturur.Ayrıca müze; 1988 yılında ‘ Avrupa Konseyi Yılın Müzesi ’ ödülünü almış olması ve Türkiye’deki çağdaş müzecilik anlayışını yansıtan müzeler arasında yer alması bakımından önemli bir müzedir. Salonlarında, bereketli Antalya topraklarının ilk insanla başlayan ve günümüze kadar adeta kesintisiz olarak süren binlerce yıllık geçmişini yansıtan, kronolojik ve yer yer didaktik olarak sergilenen eserler görülür.

Salonlar: Tabiat Tarihi Ve Prehistorya Salonu, Seramik Eserler Salonu, Bölge Kazıları Salonu, İmparatorlar Salonu, Tanrılar Salonu, Mozaik Salonu, Mermer Portreler Salonu, Perge Tiyatrosu Salonu, Lahitler Salonu, Ölü Kültü Salonu, Sikke Küçük Eserler Ve İkonalar Salonu, Etnografya Salonları’dır. Ayrıca Sinevizyon ve Çocuk Salonu’na sahiptir. Müze, son yıllarda yapılan iç mimari düzenlemeleriyle modern bir görünüm kazanmıştır.Son derece güvenli ve belli bir sisteme göre düzenlenmiş müze deposu ile de Türkiye’de önemli müzeler arasında yer alır.

Müzenin en önemli sorunları; maddi yetersizlik, müzeye sürekli yeni binaların eklenmesi ve eser çokluğundan dolayı bazı eserlerin bahçede kendi haline bırakılmasıdır. Ayrıca çağdaş müzelerden biri olan Antalya Müzesi’nde müze eğitimciliğine dair fazla bir şey yapıldığını söylemek de zordur. Her ayın ilk Pazartesi günü halk günü olması dolayısıyla yerli ziyaretçiler için müzeye giriş ücretsizdir. Sergileme Salonlarına girişte bir çocuk salonu olmasına rağmen hiçbir okulla bir bağlantı kurulamamıştır. Sadece göstermelik olarak müzecilik haftasında çevre ilkokullara gidilerek slayt gösterisi yapılmaktadır.

Sonuç olarak müze eğitimciliği konusunda eksikleri olsa da Antalya Müzesi, genel olarak Dünya’nın ve Türkiye’nin önemli müzeleri arasında sayılabilmektedir.

Arkeolog Cem TUTLU‘nun kaleminden..

Vezüv Yanardağı’nın 24 Ağustos 79 tarihinde patlaması ve bu yanardağın eteklerinde kurulan kentleri kül altında bırakması, kuşkusuz o dönem insanı için bir felaketti. Fakat bu durum arkeoloji dünyası için çok iyi bir olaydır.

Bu küller altında kalan kentler, dönemin yaşantısından, zevklerinden, mimarisinden oldukça fazla bilgi vermektedir. Ama bunlar içinde belki en önemlisi duvar resimleridir.

Roma dünyasında duvar resimlerinin evlere kadar girmesi ya da insanların evlerini duvar resimleri ile süsleyebilecek ekonomik refah seviyesine sahip olmaları, bu alanda güzel eserler verilmesine neden olmuştur. Her insan kendi zevkine göre duvarlarını boyamış, mekanlarında hem ferahlık hem de derinlik sağlamışlardır. Böylelikle kendi zevklerine göre bir hayat yaşamışlardır.

Pompeii Antik Kenti’nin kuzeyinde yer alan Vetti Evi, 1894 ve 1895 yıllarında G. de Petra tarafından kazılmıştır. Mitolojik figürler, zengin mermer, bronz heykel ve büstleri, tüm mimari dizaynları, zengin boyaları ve zarif 4. stil tarzında dekorasyonları ile sansasyona neden olmuştur.

M. S. 62 yılındaki depremden sonra Vetti Evi, yüksek kalitede malzeme kullanılarak tekrar restore ve dekore edilmiştir. Bu sebeple görkemli kısımları sağlam kalmıştır. Bir diğer gerçek şudur ki püskürmeden sonra akıncılar tarafından belirlenmesine rağmen bilinmeyen sebeplerden ev soyulmamıştır ve bu nedenle birçok sanat çalışması alanda bulunmuştur.

Evin mükemmel durumu ve her şeyi yerli yerinde bırakma arzusu ile kazı başkanı hemen restorasyon yapmayı ve alanı kapatmayı planladı. Bu karar tartışmalara neden oldu. Bazı uzmanlar kazının tehlikeli ve zorlu olduğunu belirtti. Bu şüpheler 1905- 1906 yılına kadar tamamlanamayan restorasyon işini yavaşlattı ve atriumdaki boyaların ve peristyle*deki parçaların solmasına, bozulmasına neden oldu.

Ev Vetti ailesinindir. Bunu evin güney duvarı üzerindeki seçim propagandasından ve özellikle güney taraftaki güvenli yapının güneyindeki atrium**un içinde bulunan iki bronz mühür kanıtlamaktadır. Bu mühürlerden birincisi A. Vettii Convivaes’i, ikinci mühür ise A. Vettii Restituti’yi işaret eder. A. Vettii Convivaes aynı zamanda banker Caecilius Jucundus tabletlerinden ve Augustales College’inden bilinmektedir.

Vetti ailesi kölelikten azat edilmiş bir aileydi ve bir yere üyeydiler. Bu yerin üyeleri zengin tüccarlar ve toprak sahipleriydi. Vetti ailesi de ticaret ile uğraşıyordu.

Ev özgün şeklinde iki atriuma sahipti. Yani iki evden oluşuyordu. Bu evlerden birisinin girişi doğudandı. M. S. 1. yy.ın başlarında birleştirildi. M. S. 62 yılındaki depremden sonra büyük çapta restore edildi ve bu restorasyonda 4. stilde resimler yapıldı. Ev Tuscan tipi bir evdi.

Evin girişi doğuda, arka kapı güneyde idi. Girişte ziyaretçi, terazi kefesine koyulmuş büyük erkeklik organı ile üreme tanrısı Priapus tarafından karşılanır. Burada ayrıca siyah bir zemin üzerine yapılmış olan horoz resimleri yer almaktadır.

Girişin sağındaki ve solundaki cubiculum bölümlerinde ahşaplar boyanarak mermer izlenimi verilmeye çalışılmıştır. Burada kırmızı ve beyaz paneller üzerinde, Theseus, Hero ve Leander tarafından terkedilmiş Ariadne, balık havuzu resmedilmiş bir friz ve üst kuşakta hayali binalar betimlenmiştir.

Oecus kısmının güneybatı köşesindeki dekorasyon üstün kalitededir. Lambri ile kaplı zemin üzerinde, beyaz fon üzerinde orta ve üst bantlarda iki zor tiyatro ile ilgili bina betimlenmiştir; bunlar sıva korniş ile ayrılırlar. Kuzey duvarın orta panelinde Cyparissus miti boyalıdır; batı duvarın ana panelinde Pan ile Cupid arasındaki savaşı seyreden Bacchus ve Ariadne vardır; beyaz Leda ve kuğu ve Jüpiter’in tahta çıkışı üst bölümde betimlenmektedir.

Güney tarafın ortasında uzun ve dar odalar vardır. Bu odaları üst katın merdivenleri ve servis odaları kapsamakta, sağlam olmakla birlikte, koşum takımları burada bulunmaktadır. Atriumun batısında atriuma benzer yolda iki fresk vardır; burada, horoz dövüşüne hükmetme boyalıdır. Atriumun kuzeybatı köşesi kırsal sektöre bir açıklıktır. Üst katın merdiveni batı tarafa yerleşir ve burası muhteşem lararium***un karşısındadır.

Erotik boyalar ile dekore edilmiş bir oda vardır. Odada erkeklik organı aşırı belli edilmiş bir heykel bulunur. Bahçe içinde de bronz ve mermer heykeller yer almaktadır.

Korinth Sütunu ve basit arşitravı: iç tarafı beyaz zemin ile , dış tarafta kırmızı zemin üzerine akanthus yaprakla bezenmiş muhteşem friz vardır, fakat bu kaybolmuştur. İki sütun arasındaki açıklıklar boyunca siyah ve beyaz boyalarla çeşitli örneklerle boyanmıştır. Peristyle’deki duvarlar 4. stil tekniğinde dekore edilmiştir ve burada yaşam stilleri, mitolojik olaylar, uçan figürler, hayvanlar ve kır manzaraları betimlenmiş. Bu betimlemelerde siyah, kırmızı, beyaz, mavi, kahverengi, lacivert, sarı gibi renkler kullanılmıştır.

* Etrafı sütunlarla çevrili avlu.

** Antik Roma yapılarında üstü açık avlulara verilen ad.

***Antik Roma evlerinde bulunan küçük tapınma mekanı.

Kaynakça

E. LESSING, A. VARONE, Pompeii, Italy, 1996.
P. G. GUZZO, A. d’AMBROSIO, Pompeii Guide To The Site, Napoli, 2002.
S. NAPPO, Pompeii Guide To The Lost City, Vercelli, Italy, 1998.

Pompei ile ilgili bilgi için; “http://parkeoloji.com/?p=13“

Cistophorlar, Rodos sisteminde, tamamı gümüşten tetradrahmi, didrahmi ve drahmi olmak üzere üç farklı ağırlıkta basılmışlardır. Ortalama ağırlığı 12.50 gr. civarında olan tetradrahmilerin ön yüzlerinde sarmaşık yaprak ve çiçeklerinden yapılmış bir çelenk içinde bulunan kapağı aralanmış Cista Mystica (Sır Sepeti) ’dan kıvrılarak bir yılan çıkmakta, arka yüzlerinde ise süslü bir ok torbasının (Sadak) iki yanında başları dik veya karşılıklı, kuyrukları ise birbirine dolanmış olan iki yılan yer almaktadır. Sol boşlukta basıldığı kentin kısaltılmış olarak ilk üç veya dört harfi yahut monogramı, sağ boşlukta değişen çeşitli semboller yer almakta, bazen iki yılanın kıvrımları arasında çeşitli monogramlar ve harfler ile ilave semboller bulunmaktadır.

Dionysos kültünde önemli bir yeri olan cista mysticaya atfen bu sikkelere “Sepet Taşıyıcı” (cisth ferein) yani “Cistophor” adı verilmiştir. Tetradrahmilerin yarı ağırlığında olan didrahmiler ve dörtte bir ağırlığında olan drahmilerin ön yüzlerinde meşe yapraklarından yapılmış bir çelenk içinde aslan postu üzerinde Herakles sopası, arka yüzlerinde asma yaprağı üzerinde bir üzüm salkımı bulunmaktadır. Gene sol boşlukta şehre ait monogram veya kısaltılmış ilk harfleri ile muhtemelen darp işi ile meşgul olan görevlilere ait değişen diğer sembol veya harfler yer almaktadır.

Bu sikkeleri basan şehirlerin sayısı, bütün dünya müzeleri ile özel koleksiyonlara dağılmış bulunan cistophorlara göre 17 olarak belirlenmiştir. Bu 17 şehirden Girit ve KOR ile başlayan ve henüz hangi şehre işaret ettiği anlaşılamayanlar hariç, diğer 15 kent Anadolu’da ve Pergamon Krallığı’na dahil veya onun hakimiyet bölgesinde bulunmaktadır. Bu şehirleri şöyle sıralayabiliriz: Pergamon, Adramytion (MYSİA); Ephesos, Phokaia, Smyrna (İONİA); Apollonis, Thyateira, Nysa, Sardes, Stratonikeia ad Kaikum, Tralles (LYDİA); Apameia, Laodikeia, Synnada, Hieropolis (PHRYGİA).

MÖ 168 yılında Galatlar Pergamon topraklarını yağmalayınca, II. Attalos Roma’ya yardım istemeye gitmişti. Ama Romalılar II. Eumenes’i desteklemeye pek niyetli değillerdi ve gönderdikleri senatörler sadece Galatların saldırılarını arttırmalarına ve esirlerini öldürmelerine yol açtı. II. Eumenes’e karşı Romalıların olumsuz yaklaşımı II. Attalos’un Pessinus’daki Kybele rahibi Attis’e yazdığı bir mektupta şöyle kayıtlara geçmiştir: “…Öyle ki, biz başarılı olsak bile, yine de onların ağabeyime karşı gösterdikleri düşmanlık, ön yargı ve kuşkularına hedef oluruz…”. Gücünü kısıtlamak için yapılan suçlamalar ve benzeri işlere karşı kendisini savunmak üzere MÖ 167 yılında bu kez II. Eumenes Roma’ya gitti. Fakat Senato onu kabul etmeyerek ve bir kanun çıkararak hiçbir kralın Roma’ya giremeyeceğini söyledi. Bu Galatları daha da azdırınca mecburen ve çabuk Pergamon’a döndü ve Roma’nın yardımı olmadan Galatları yendi.

Böylece II. Eumenes Anadolu’nun yeni kahramanı olur. Polybius’a göre Romalılar II. Eumenes’in zaferini engellemek için Galatları bağımsız ilan ederler ve Sardes’e bir komisyon göndererek kral hakkındaki şikayetleri öğrenmek isterler. Ancak bu davranışlar halkın kralın etrafında toplanmasına neden olur. Polybius’a göre Romalılar II. Eumenes’e ne kadar kötü davranıyorsa, halkın dostluğu da o derece artmaktadır. İtalya’daki olaylar üzerine İonialılar II. Eumenes’i halkın ortak yardımcısı ve barbarlara karşı savunucusu, Batı Anadolu kentlerinde oturanların sonuna kadar barış içinde ve en bayındır bir durumda olabilmesi amacıyla bütün çabayı ve ileriye dönük düşünceyi gösteren biri olarak övmüşlerdir. İonialılar ayrıca krala altın bir çelenk vererek ve kralın istediği herhangi bir kentte heykelini dikeceklerini söyleyerek, barbarlardan kurtuluşları anısına oyunlar düzenleyeceklerini açıklarlar. II. Eumenes heykelin masraflarını kendi ödemek isteyerek, Miletos’u heykelin dikileceği yer olarak seçer. Sardes ve Tralles teşekkür ederek onuruna Panathenaea ve Eumenenia bayramını düzenler. Cos, II. Eumenes’i tanrılaştırır ve onuruna rahipler oluşturur. Bütün bu onurlar Polybius’un devrinden, Batı Anadolu kentlerinin en çok faydalı adam olarak bahsettiği II. Eumenes için, kentlerin kendilerini ne kadar borçlu hissettiklerini gösterir.

Bu olayları göz önünde bulundurulduğunda, Pergamon krallık hanedanının soylarını dayandırdığı iki tanrı olan Dionysos ve Herakles’i sembolize eden bu sikke tipinin ortaya çıkışı normaldir.

MÖ II. ve I. yüzyıllarda yukarıda adını saymış olduğumuz bu 15 Anadolu kenti, ister ekonomik isterse siyasal baskılar sonucu bir araya gelmiş, aynı tip ve ağırlıkta, aynı madenden para basarak bir sikke birliği meydana getirmişlerdir.

Bu sikkelerin belli bir bölgede ve diğer yabancı sikkelerin çok az bulunduğu gömüler halinde bulunmaları bunların içe dönük tedavül paraları olduğunu göstermektedir. Cistophor tetradrahmileri ortalama 12.50 gr.lık ağırlıkları ile Attik ve Rodos sistemindeki sikkelerle değiştirilebilecek ideal uygunlukta yani bu günkü deyimle “Konvertabel” bir para birimi idiler. Carradice ve Price’nin bahsetmiş olduğu, cistophorlar üzerinde görülen konturmarkların Attik ağırlıkta olan sikkelerde de görülmesi ve her iki sikke tipinin de aynı zamanda piyasada dolaşması, cistophorların diğer sikkelere karşı olan değerini ifade etmektedir. Çünkü cistophor tetradrahmileri Attik ağırlıkta basılmış olan sikkelere nazaran % 25 daha hafifti ve onlarla aynı değere sahipti. Bu yüzden de halk birikim yapmak istediği zaman cistophor tetradrahmilerini tercih ediyordu.

Cistophorların değerinin yüksek tutulması sonucunda, cistophorların etki alanına giren bölgedeki tüccarların diğer büyük pazarlarda alışveriş etmesine gerek yoktu. Böylece cistophorlar belli bir bölgede sınırlı olarak tedavülde kalmış olabilirler.

II. Eumenes cistophor kullanarak bir sikke birliği yaratmayı amaçlamış ve Anadolu’daki politik hakimiyetini böylece desteklemiştir. Bu adımda muhtemelen Galatların yenilip, Anadolu kentlerinde MÖ 166 yılında Pergamon hanedan kültünün doğmasıyla atılmış, dolayısıyla bu düşünceden hareketle ilk cistophorlar bu tarihten itibaren basılmaya başlanmış olmalıdır.

Cistophorların genel tipine bakıldığında, tetradrahmilerde ön yüzdeki sarmaşık yaprak ve çiçeklerinden yapılmış çelenk içinde cista mysticanın aralanmış kapağından kıvrılarak bir yılan çıkmakta ve arka yüzde de yılanlar arasında ok torbası ve yay bulunmaktadır. Didrahmi ve drahmilerin ön yüzlerinde sopa üzerindeki aslan postu ile arka yüzlerinde asma yaprağı üzerinde üzüm salkımı görülmektedir ki bunlar Dionysos ve Pergamon’un efsanevi kurucusu Telephos’un babası Herakles’e ait sembollerdir.

Bu iki tanrının özellikle Pergamon şehri ve kralları nezninde çok büyük önemi olmasından dolayı cistophorların Pergamon’da dizayn edildiği, dolayısıyla merkezin veya çıkış yerinin de burası olması gerektiği mantıklı bir düşüncedir.

Ele geçen defineler arasında en fazla cistophor Pergamon, Ephesos ve Tralles’e aittir. Aynı zamanda bunlar en erken cistophor darphaneleridir. Pergamon muhtemelen ilk çıkış yeri olduğu ve belki daha önce de bahsedilen uzak kentler adına da sikke bastığı için, birden çok kalıp sanatkarı ve işçi çalıştırıp diğer kentlerden daha fazla sikke bastırmış olabilir.

Sistemi ve tipleri aynı olan bu sikkeleri basan şehirler, arka yüzde şehrin monogramı veya ilk harflerini yazmak suretiyle kendilerini belli etmişlerdir. Ephesos, Tralles, Apameia gibi büyük ve zengin şehirlere ait sikkelerin daha çok olması, şehirlerin ekonomik gücü ile doğru orantılı olduğu gibi, şehir adının sikke üzerinde belirtilmesi aynı zamanda o şehrin ekonomik göstergesinin (propagandası) işaretidir. Şehir adlarının yanı sıra, şehri temsil eden dini veya diğer semboller ve daha sonra bu sikkeleri kontrol eden görevlilere ait monogramlar vardır. Özelikle Ephesos ve Tralles darphaneleri Pergamon’dan farklı olarak, sikke basmakla görevli memurlar tarafından kontrol amacıyla kullanılan sembollerin şehrin dini ve sosyal amaçlı işaretleri arasından seçilmiş olmasıyla dikkat çeker.

Şehirlere ait semboller ve görevlilere ait monogramlar yanında, başka semboller ve bazılarında tarih veya saltanat yılı olması muhtemel harfler görülür ve bunların yeri görevli memurlar tarafından istenildiğinde değiştirilebilirdi. Bilindiği gibi MÖ 133 yılında ölen son Pergamon kralı III. Attalos (MÖ 138 – 133) bir vasiyetname ile krallığı Roma’ya bırakmış ve bunun Roma tarafından kabulü üzerine Pergamon Krallığı Roma’nın “Asia Eyaleti” haline gelmiştir. Ephesos cistophorlarının MÖ 134 – 133 tarihi ile başlayan ve Asia Eyaleti Erası’na göre yazılan A (1. yıl), B (2. yıl), G (3. yıl) ve D (4. yıl) gibi harflerle (Alfabetik Sistem) tarihlendirildiği, görevli memurlar tarafından cistophorlarda kullanılan ve şehrin dini ve sosyal simgeleri olan çeşitli sembollerin azaldığı, hatta Ephesos’ta devamlı olarak meşale, Pergamon’da ise yılan sarılı asa sembolü kullanıldığı görülür.

Cistophorların Roma İmparatorluk Dönemi’nde Caracalla (MS. 211 – 217) zamanına kadar basılmaya devam etmesi, cistophorlar ile başlatılan bu monopol ekonominin ne denli sağlam ve yabancı sikkeler karşısında ne kadar yaptırım gücüne sahip olduğunu bize kanıtlamaktadır.

Kaynakça

Atlan, Sabahat, “Bibliyografya”, Belleten XXIV – 93, İstanbul, 1960, 485 – 491.
Atlan, Sabahat, Grek Sikkeleri (Arkaik – Klasik – Hellenistik), İstanbul, 1993.
Beset, Yıldız, “Ahmetbeyli Köyü Definesinde Bulunmuş Kistophorlar”, Arkeoloji ve Sanat, I / 6 – 7, İstanbul, 1979, 21 – 24.
Bosch, C. E., İstanbul Arkeoloji Müzeleri Eski Sikkeler Rehberi, I. Bölüm: Yunan, Romen, Bizantin ve Avrupa Sikkeleri, İstanbul, 1951.
Carradice, Ian – Price, Martin, Helen Dünyasında Sikke, İstanbul, 2001.
Göktürk, M. Tevfik, “Bir Grup Erken Kistophorik Sikke”, AMM 1991 Yıllığı, Ankara, 1992, 101 – 119.
Head, B. V., “On the Chronological Sequence of the Coins of Ephesus”, NC 1880, London, 1880, 85 – 173.
İmhoof, F. – Blumer, Die Münzen der Dynastie von Pergamon, AbhBerlin 1884, Berlin, 1884.
Karwiese, Stefan, Antik Nümizmatiğe Giriş, İstanbul, 1995.
Kleiner, Fred S. – Noe, Sydney P., The Early Cistophoric Coinage, ANS Numismatic Studies 14, New York, 1977.
Magie, David, Anadolu’da Romalılar I – Attalos’un Vasiyeti, İstanbul, 2001.
Malay, Hasan, Hellenistik Devirde Pergamon ve Aristonikos Ayaklanması, İzmir, 1992.
Mørkholm, Otto, Erken Helenistik Çağ Sikkeleri – Büyük İskender’in Tahta Çıkışından Apameia Barışı’na Kadar (İ.Ö. 366 – 188), İstanbul, 2000.
Noe, Sydney P., “Beginnigs of the Cistophoric Coinage”, MNANS IV, New York, 1950, 29 – 41.

Fotoğraflar: M. Mustafa ERDEM

Tarih boyunca tüm topluluklarda görülen ölü gömme, ölü için yapılan törenler ve mezarlara konan ölü hediyeleri insanlarının ölümünden sonra yaşam inancını ortaya koymaktadır. İnsanlar sınıf farklılıklarına ve maddi olanaklarına göre kendilerine mezar yaptırma gereksinimi duymuşlardır. Eski çağlarda ölüler bazen yerleşme yerinin içine (intramural), bazen de yerleşme yerinin dışına (extramural) özel mezarlıklara gömülürlerdi. Yerleşme yerinin içine yapılan gömülerde cesetler evlerin bir odasında taban altına ya da yerleşme yerinin boş bir yerine gelişi güzel gömülebilirdi. Mezarlıklarda yapılan gömüler, çoğunlukla normal gömme (inhumasyon), kimi zaman da yakarak gömme (kremasyon) şeklinde olabilir. Yakılarak gömülmüş ölülerin külleri ve yakma töreninden geriye kalanlar çoğu kez urne (pişmiş toprak kap) denilen kaba, bazen de tekne ve kapaktan oluşan ostothek yada larnax denen küçük taş muhafazalar içine konurdu.

Kremasyon gömülerde yani ceset yakılmışsa cesedin giysisi, süs eşyaları veya örneğin bir saldırı sonucu ok saplanmışsa v.s. bunlar kabın içinde bulunabilirdi. Kremasyon gömü çok erken dönemlerde de yapılırdı ama eğer mezar geçse bu Romalı ya da Roma vatandaşı olduğunu da gösterir. Bir ailede hem inhumasyon hem de kremasyon gömü yapılabilirdi. Bu daha çok maddi durumla alakalıdır. Ölen kişi uzakta ölmüşse ve cesedi bulunamamışsa ya da ekonomik sorunlardan dolayı getirilememişse (örneğin bir başka ülkede savaşta öldüyse) temsili olarak boş bir mezar da yapılabilir.

Öbür dünyada yaşam inancından kaynaklanarak ölülerin yanına birçok hediye ve eşya bırakılırdı. Bunları öldükten sonra ölünün kullanacağına inanılırdı. Mezar üzerine betimleme yapılmışsa bu ölünün yaşamıyla ilgili bir sahne veya mitolojik bir sahnedir. Ölünün yanına konan hediyeler kişinin yaşantısında kullandığı her şey olabilir. Bunlar takı eşyaları, kaplar, aynalar, oyuncaklar, savaş aletleri, tıp aletleri, sikkeler v.s. olabilir. Genelde ölünün yanına 2 adet sikke konur. Bunlar birlik ve kent sikkeleridir. Birlik sikkeleri genelde ağıza, kent sikkeleri de ele konur. Bu sikkeler Hades’in dünyası (yer altı) ile de yakın ilişkilidir. Kişi öldükten sonra Yer altı Tanrısı Hades’in dünyasına gidince kayıkçı Charonla karşılaşır ve Charon kayığıyla ölüyü karşıya geçirmek için bu sikkelerden alır. Ayrıca Antik Dönem’de mezarın başında yapılan bazı törenler vardır. Bu törenlerde şarap veya kurban kanı mezar içine akıtılırdı. Ölünün başında yemekler yenirdi.

Ayrıca bu dönemde mezar soyguncuları da çok fazlaydı. Bunlardan korunmak amacıyla mezarların üzerine Medusa veya aslan betimlemeleri yapılırdı. Bunların mezarı koruyacağına inanılır hatta Medusa’nın gözlerine bakanın taş kesileceğine inanılırdı. Bunların dışında da mezarlıklarda mezarların korunması için çalışan kurumlar vardı. Bunların varlığı da yazıtlar sayesinde anlaşılmıştır.

Tümülüsler dış formlarından dolayı cenaze mimarisinin ayrı bir kolunu oluşturmaktadırlar. Tümülüs Latince bir sözcük olup (çoğulu tümüli), bir mezar ya da mezarlık içeren, toprak yığılarak oluşturulmuş tepeciklere verilen isimdir. Tümülüsler yapı bakımından, gözle görülür dış formları dışında yeraltı mezarları gibi değişik materyallerden veya kayaya oyularak yapılmışlardır .Tümülüslerin içleri ve yer altı mezarları geniş ve özenli işlenmiş olabilirken, malzemelerin geniş bir koleksiyonunu içerebilirdi. Bu iç mekanlar defin tamamlandıktan sonra ölümlü gözlerden saklı kalabilirdi. Mezarlıklara ölüler şehri anlamına gelen nekropolis denilir. Nekropol alanları antik dönem insanının; inanç sistemini, etnik yapısını, yaşam standardını, sosyal ilişkilerini ve ölü gömme adetlerini yansıtması açısından önemli bir yere sahiptir. Nekropol alanlarından alınan veriler ışığında da herhangi bir antik kentin refah düzeyini, nüfusunu ve etnik yapısını tahmin etmek mümkündür. Ayrıca öbür dünya hakkında dinsel gelenekler ve dönemin sanat anlayışı bakımından günümüze çok yararlı bilgiler aktarır. Mezarlar kişinin ekonomik durumuna göre yapılırdı. 

Kaynak 

ŞİMŞEK, Celal, Hierapolis Güney Nekropolü, Doktora Tezi, Konya, 1999, s.10.

DIOCLETIANUS (284-305) 

Diocletianus ilk olarak 286’da altın sikkelerde (aureus) değişiklik yapmıştır. Bilindiği gibi aureuslar ilk kez M.Ö. 217 yılında basılmıştır ve 10.85 gr. ağırlığındadır. (Augustus zamanında 8.16 gr. ağırlığındadır.) Diocletianus, aureusu 5.48 gr.a indirdi. (Resim 1).

295 veya 296 yıllarında büyük bakır sikkeler basılmıştır. (Resim 2). Bu sikkeler antoninianilere benzer fakat bu büyük bakır sikkelerde farklı olarak gümüş kullanılmaktaydı. Bu sikkelerin ağırlıkları 10 gr.dır. Sikkelerin ağırlıkları yıllara ve darphanelere göre değişiklik göstermektedir. Batı ve merkez darphanelerinde 10.5- 8.5 gr. arasında; Balkanlar ve Doğu darphanelerinde 11- 9 gr. arasında değişmektedir. Follislerin darbıyla birlikte, darphane işaretleri, sürekli kullanılmaya başlanmış, bazen bu sikkelerin önünde, SM (Sacra Moneta: imparatorluk darphanesi) harfleri ve darphane işareti yer almaktaydı. (Resim 3). Bazı sikkeler üzerinde XXI işareti yer almaktadır. (Resim 4). Bu sikkelerin çapları 20-28 cm. arasında değişmektedir.

Bu sikkelerin dışında imparatorun şua taçlı büstünün yer aldığı sikkeler de vardır. (Resim 5). Bu sikkeler Roma ağırlık biriminin 1/110’udur. Ayrıca bu bakır sikkelerin yarısı kadar olan sikkeler de vardır.

Diocletianus Dönemi Sikkeleri ‘Ön Yüz Yazıları’ 

D. N. DIOCLETIANO FELICIS.

DIOCLETIANVS AVG.

DIOCLETIANVS P. F. AVG.

IMP. DIOCLETIANVS AVG.

IMP. DIOCLETIANUS P. F. AVG.

IMP. C. DIOCLETIANVS P. F. AVG.

IMP. C. C. VAL. DIOCLETIANUS P. F. AVG. 

Diocletianus Dönemi Sikkeleri ‘Arka Yüz Yazıları’

CLEMENTIA TEMP.

COMES AVGG.

CONCORDIA MILITVM.CONSERVATOR AVGG.

FORTUNAE REDVCI AVGG. NN.

FORTVNAE REDVCI CAESS. NN.

GENIO POPLVCE ROMANI.

HERCVLI CONSERVAT.

IOVI CONSERVAT. AVGG.

IOVI CONSERVATORI.

IOVI CONSERVATOR AVGG.

IOVI CONSERVAT.

PAX AVGG.

PAX AVGGG.

PROVIDANTIA AVG.

SACRA MON. VRB. ET. CAESS. N.

SACRA MONET. AVGG. ET. CAESS. NOSTR.

SALUS AVGG.

VICTORIA AVG.

VICTORIA AVGG.

VICTORIA SARMATICAE.

VIRTVS MILITVM.    

Kaynakça 

A. S. TULAY, Genel Nümizmatik Sözlüğü, 1. Baskı, İstanbul, 2001.

C. HOWGEGO, Sikkelerin Işığında Eski Çağ Tarihi, Çev. Oğuz Tekin, 1. Baskı, İstanbul, 1998.

D. R. SEAR, Roman Coins And Their Values, London, 1988.

K. W. HARL, Kazılarda Bulunan Sikkelerin Tanımlanması için Rehber, Roma, 1. Baskı, İstanbul, 2002.

N. BAYDUR, Roma Sikkeleri, 1. Baskı,  İstanbul, 1998.

O. AKŞİT, Roma İmparatorluk Tarihi (195-395), İstanbul, 1970.

O. TEKİN, Grek Ve Roma Sikkeleri, 1. Baskı,  İstanbul, 1994.

Y. AKAT, İncilipınar Defilesi, İstanbul, 1986.

Fotoğraflar; ‘Diocletianus Portre’: http://www.insecula.com

*Arkeolog Filiz ÖZDEMİR’ in kaleminden..

ANA TANRIÇA İNANCI

Tarih öncesinin en gerilerinden tek Tanrılı dinlerin ortaya çıktığı dönemlere kadar uzanan, hatta bu dinlerde de izleri görülebilen Ana Tanrıça inancını, Anadolu’nun kendi tarih akışı içinde yansıyan kişiliğinde izlemek gerekir. Anadolu’nun en eski Tanrı tasarımlarından olan Ana Tanrıça yaratma eyleminin özü, insanlar için bereket ve çoğalmanın simgesi olarak karşımıza çıkar. Toprakların yüceltilmesi, bereketin ve vericiliğin simgesi haline getirilen Ana Tanrıça düşüncesinin ilk ortaya çıkışının ilksel kültürlerdeki anason zincirinin bulunduğu kadın egemen çağlara rastladığı savlanır.

İşte ünlü Bereket Tanrıçaları, Toprak Ana simgeleri, bu çağların ‘Büyük Ana’sıdır. Gerçeği mitler aracılığı ile kavrayan ilksel insanın inanışına göre Ana Tanrıça tüm doğayı kapsar. O, insanın dünyayla girdiği tüm ilişkileri düzenleyen bir ilkedir. İlksel insan günlük yaşamda doğanın canlıları var etme ve yok etme biçimindeki döngüsel hareketini, kadının yaşam verme gücü ile olduğu gibi ölüm ile de ilişkilendirilmiştir. Dünyasal kadının kutsal oluşumu olan Ana Tanrıça yaşam ve ölüm arasındaki çelişik görünen öğeleri kendisinde toplayan bir ilkedir. Günlük yaşamda din dışı alanda kadının çocuk doğurması, toprak tarafından gerçekleştirilmiş olan bu ilk eylemin bir tekrarıdır.

Ana Tanrıça mitoslarında egemen olan döngüsel Tanrı anlayışı tüm insana ilişkin eylemlerin ilk nedeni ve kökenidir ve ilerleyen süreçte, o ilk kökenden zaman bakımından ne kadar uzaklaşılırsa uzaklaşılsın, kutsal eylem biçimleri bereket adına sürekli tekrar edilmelidir.

Ana tanrıça kısaca şöyle anlatılır; “Bir zamanlar gökler, denizler ve kayalar birbirinden ayırt edilemeyecek halde imişler. Fakat birdenbire ortada bir musiki örmüş, gökler ve denizler yine bir kâinat teşkil etmişler, beraber birbirinden ayrılmışlar. O esrarengiz musiki, Ürinom’un (yani Kybele’nin) doğduğunu ilan ediyormuş. Onun sembolü de ay imiş.”

İnanç varlığı olarak dişilerin kutsallaştırılmasına yol açan bu durumda doğum olayının nedenini bilemeyen Eski Çağ insanının gözünde, bu eyleme (doğurma işine) doğaüstü gizli güçlerin katıldığına inanmakta doğaldır. Doğadaki bu yaratıcı, doğurucu güçlerin, özellikle insanların üreme organları üzerinde yoğunlaştığı, ya da yoğunlaşmasını sağlayan inançların yeşerdiği çağlardır, bu zamanlar.

Çağlar boyu egemen olan Ana Tanrıça’nın anlamsal boyutunun yanı sıra bir de imgesel boyutu vardır. İşte bu boyut Anadolu’daki Çayönü, Çatalhöyük, Hacılar gibi yerleşim merkezlerinde rastlanan kadın heykelciklerinde somutlaşır. Bu yerleşimlerde ortaya çıkarılan kadın heykelcikleri, Ana Tanrıça’ya daha bu dönemlerde tapıldığına işaret etmektedir. Sümer kültüründen de önceki bir kültür çağını yansıtan bu tarihler, Ana Tanrıça’nın Anadolu’nun yerlisi olduğunu göstermektedir. ‘Anadolu’da toprak ilk onunla sürülmüş, ilk tohum onunla atılmıştı.

Tarih öncesinin aydınlanabilen en gerilerine dek gidildiğinde, Akdeniz çevresinde, kuzey ülkelerinde, Asya içlerindeki tüm kültür ve uygarlıklarda çeşitli isimlerde fakat hep aynı öz ve hep aynı inançta birleşen bir Ana Tanrıça ile karşılaşılır. Kökeninin Anadolu olduğu kesinlik kazanan bu Tanrıçanın varlığı, Hacılar ve Çatalhöyük’te yapılan çalışmalar neticesinde M.Ö. 6500-7000’lere kadar uzanmaktadır. Ana Tanrıça ayakta, oturmuş ya da uzanmış olarak tasvir edilir. Geniş kalçalı, karınlı, iri göğüslü ve daima çıplaktır. Kalça, göğüs ve vurgulanan üreme organı analığı, üremeyi, dişiliği, hayatın sürmesini ve bereketi simgeler. Ana Tanrıça’nın bu özellikleri Kybele’den Artemis’e kadar bütün ana tanrıça imgelerinde vardır.

Ana tanrıça kültüne en eski çağlardan itibaren Anadolu’nun her yöresinde rastlanmaktadır. Her türlü bolluk ve bereketi sağlayan, bitkilerin ve hayvanların üzerinde büyük kuvvete sahip, tarımı koruyan bu tanrıçanın özellikleri doğal koşullara bağlı olarak gelişmiştir. Eski ana tanrıça kavramı, göçler sonucu batı ve güney Anadolu topraklarına yerleşen Yunanlıların tanrıları ile karışmış ve Helen etkisinin artmasıyla Yunan tanrıları ile yer değiştirmiştir. Bunlarda ortak, akraba özellikler zaten mevcuttu, böylelikle Anadolu’nun birçok yerlerinde çeşitli yerli adlar altında eski ana tanrıça kültü devam etmiştir.

Anadolu’da Ana tanrıça ve doğumu, ilk çağdan itibaren beslenip güçlenir ve sanat ürünlerinin biçimlerinde kendini gösterir. Bugünün insanının bile kimi zaman; yaşamını düzenleyen, davranışlarını yönlendiren şey inançlarıdır denilebilir. Yaratıcısının inançları, çevresine bakışı ile biçimlenen “ tapınaklara sunulan toprak uygarlık ürünleri arasında küçücük yontucuklar, heykeller önemli yer tutar. Bunların en eskisi, M.Ö. 6000 yıllarından kaldığı ileri sürülen, Ana Tanrıça yontucuklarından biridir. Ana Tanrıça’nın toprağın doğurucu, insanlara bolluk, geçim olanağı sağlayışı ile bu yontular, yontucuklar arasında özlü bir bağlantının bulunduğu gerçektir. Bu nedenle adak yontucuklarının topraktan yapılması belli bir amaca göredir, gelişigüzel bir davranış değildir”.

Eski Yunan âleminde insanlar, korktukları, sakındıkları, kendilerince izah edemedikleri doğa olaylarını işin kolayına kaçarak birer tanrı ya da tanrıçaya havale etmişler böylece olayları izah güçlüğünün içinden, sıyrılıp çıkmışlardır. Bu tanrılara, tanrıçalara da kendi kafalarında birer insan biçimi vermişler, onları ölümsüz kılmışlar, konuşma, düşünme ve edimlerini insanların yaptıklarıyla büyük benzerlikler gösterecek biçimde şekillendirmişlerdir. İnsan hayalinin yarattığı bu tanrılar, tanrıça ve yarı tanrılar âleminin figüranları, onların edimleri mitolojik anlatımların konusu olmuştur.

Kaynakça

AKURGAL, E., Anadolu Uygarlıkları, İstanbul, 1990.
BACHOFEN, J., Söylence Din ve Anaerkil Çev. N. Şarman, İstanbul, 1997.
IŞIK, F., Doğa Ana Kubaba, (Tanrıçaların Egede Buluşması), İstanbul, 1999.
ÖZEN, Y., “Artemis’in Memelerinin Sırrı”, Belleten LX, s.243-250, Ankara, 1996.